Feature wonten ing Bali

Tenganan Pegringsingan kang Teteg Njagi Kabudayan

T

  

latah Tenganan Pegringsingan, Kabupaten Karangasem, papane rada mencil ing lembah kang diapit bukit. Sampun ketingal, menawi mlebet wonten ing desa Tenganan omah kang jejer-jejer, papan panggonan menika taksih asli bangunannipun. Tlatah ingkang boten nemtokaken kasta ing desanipun.

            Desa kuno Tenganan Pegringsingan mapan ing salah satunggaling lembah ingkang diapit bukit. Kanthi mekaten papanipun dipun damel berundak,
wonten saubenge desa inggih dipun damel tembok. Awit misiwur kang sinebut tlatah wisata, mata pencaharian desa menika menenun kain kang sampun misuwur uga, inggih menika kain geringsing, wonten ingkang damel atta, damel lontar lan cinderamata sanesipun kangge wisatawan.

            Sedaya tiyang ingkang manggon ing Tenganan menika boten perduli wontening kasta, awit desa menika tiyang ingkang gesang menika sami pangkatipun. Tiyang ingkang mapan wonten ing saben omah menika setunggal keluarga, menawi wonten keluarga enggal dipunsediani papan ingkang enggal ing desa menika. Desa ingkang gadhah papan jembar saha alas ingkang amba menika boten purun ngedol asil bumi menika, awit badhe njagi kemawon supados saged katingal desa ingkang taksih asri.

Kabudayan inggih menika minangka asiling cipta, karya saha karsa saking manungsa awit zaman sakmenika, ingkang dipunlampahi kanthi turun-tumurun saha mboten saged dipunpisahaken kaliyan pagesanganipun manungsa. Salah satunggaling asil kabudayan ingkang taksih wonten saha ngrembaka wonten ing masyarakat inggih menika tradisi ingkang wosing wonten ing upacara-upacara adat. Wonten ing masyarakat ingkang sederhana upacara utawi ritual dipuntindakaken kangge nggayuh ancas tartamtu nalika masyarakat nglampahi perkawis ingkang boten saged dipunrembag kanthi akal pikiran manungsa. Ananging menawi manungsa boten saged ngrembag perkawis menika, asringipun masyarakat nggayutaken perkawis menika kaliyan kekiyatan gaib.

Sedaya menika wonten gayutipun kaliyan wontenipun Tradisi Labuhan, Nyepi, Sedekah Bumi, Jamasan Pusaka, Grebek Maulud, saha Sekaten ingkang asring dipuntingali wonten ing Ngayogyakarta saha Bali. Saksanesipun wontening Ngayogyakarta saha Bali, tradisi menika ugi wonten ing sedaya papaning Nuswantara. Ananging mawi cara, wujud saha nama ingkang beda.

Karya Sastra kala minangka asiling kabudayaan masyarakat rikala semanten, ingkang ngemu budaya ingkang dipuntindakaken jaman rumiyin. Sedayanipun pagesangan kala rumiyin saged dipuntingali saking naskah utawi karya tulis. Sastra Bali minangka asiling budaya bangsa Bali, taksih nggadhahi kathah tilaran ingkang awujud naskah (manuskrip). Naskah Bali inggih menika karya sastra seratan asta. Naskah Bali menika saged naskah ingkang aslinipun utawi naskah salinan. Naskah Bali dipun serat aksara Bali. Naskah menika kaserat wonten ing Ron Lontar. Naskah Bali kasimpen wonten ing Perpustakaan saha Museum, ananging wonten tlatah Tenganan Pagringsingan kathah tiyang ingkang nyerat naskah menika wonten ing sapinggiring margi, upiya ingkang mekaten saged kangge ngenalaken aksara menika kaliyan para tiyang ingkang dhateng.

Desa Tenganan Pegringsingan wonten ing lembah lan dipunapit bukit kanthi luas wilayah 917.200 ha. Amargi papanipun mekaten, Desa Tenganan Pegringsingan dipun damel berundak utawi terasering kanthi posisi bilih sak mengalor radi inggil. Paedahipun temtu kangge nyingkiri kikisan banyu udan. Wonten ing jeroning desa uga dipun damel saluran limbah utawi utilitas lingkungan ingkang sampun dipunrembug kanthi sae, kados wontenipun boatan, teba pisan lan paluh tumuju parit.

Pemukiman ing desa menika kanthi petak-petak lurus saking lor mengidol luas pekarangan sami inggih menika 2,342 are. Saben omah dipunhuni setunggal keluarga, saben leret omah dipunbelah margi siti ingkang dipun sebut awangan. Awangan menika dipun watesi selokan banyu. Wonten tiga awangan ing desa menika. Wonten awangan kulon, awangan tengah lan awangan wetan. Awangan tengah lan wetan menika luwih alit, kira-kira setengah saking lebar awangan ing kulon. Awangan kulon kerep dados pusat ramenipun saben wonten upacara keagamaan utawi adat.

Desa menika dipun ubengi tembok kang bisa diarani benteng pertahanan. Lawangan utawi papan kangge mlebet desa wonten ing sekawan penjuru. Tiyang Tenganan Pegringsingan ngarani konsep tatanan ruang desanipun inggih menika Jaga Satru (berjaga dari serangan musuh). Kegiyatan padintenan warga Tenganan Pegringsingan inggih menika tani utawi nekuni usaha kerajinan. Tenganan Pegringsingan gadhah lahan tegalan ingkang luas yaiku 583,035 ha (sekitar 66,41 persen saking luas desa) sarta lahan sawah luasipun 255,840 ha (25,73 saking luas desa). Usaha kerajinan ingkang ditlateni tiyang Tenganan Pegringsingan, gadhah kaitanipun kaliyan wontenipun desa menika kangge desa wisata. Wonten ingkang nenun kanthi produksi unggulanipun kain geringsing, wonten ingkang damel atta, wonten tiyang ingkang damel lontar katingal ing sapinggiring margi saha cenderamata kangge wisatawan.

Khas budaya sanesipun saking desa menika yaiku boten remen kaliyan sistem kasta ingkang sampun wonten ing Bali. Saingga sedaya warga ing desa menika gadhah pangkat sosial ingkang sami utawi sederajat. Sedaya penduduk desa menika gadhah tradisi perayaan dinten ageng Nyepi ingkang unik lan radi benten saking masyarakat Bali. Bilih sedaya masyarakat Pulau Dewata miwiti Nyepi kanthi sepi sanget, ananging wonten ing masyarakat desa menika namung nindakaken kegiyatan padintenan biasanipun, namung boten angsal damel rame. Kangge tiyang Tenganan Pegringsingan Nyepi menika gadhai makna katentreman, dinten ingkang kangge nindakaken refleksi pribadi. Pramila desa menika benten kaliyan desa sanesipun, masyarakat Bali ngurmati adatipun desa menika.

Adat sanesipun ingkang langkung unik inggih menika kepemilikan tanah desa, wonten ing saben jengkal tanah ing Tenganan Pegringsingan yakni gadhaanipun desa, boten pribadi. Bilih wonten keluarga enggal bakal dipunsiapaken siti ing sekitar desa kangge panggonan ing pagesangan. Kanthi peraturan menika, Tenganan Pegringsingan bebas saking campur tangan pihak desa sanesipun saengga keaslian desa menika tetep dipunjagi. Saben kawasan ing desa menika saking siti ingkang taksih kosong ngantos alas boten dipundol, ananging kangge upaya nglestarikaken lan njagi lingkungan desa menika piyambak.